"Varoluşçu Psikoterapi" Irwin Yalom Hazırlayan: Esra AYDIN

IRWIN YALOM KİMDİR?

Irwin D. Yalom, 1931 yılında Washington’da doğdu. Ailesi Polonya sınırına yakın bir Rus köyünden göç etmişti. Ailesinin ekonomik durumu pek  iyi değildi ve dini bir eğitim dışında eğitim görmemişlerdi. Oturdukları ev babasının işlettiği bakkal dükkanının üstünde siyah ve fakir ailelerin yaşadığı bir semtteydi. Zor geçen çocukluk yıllarında Yalom en büyük tutkusunun okumak olduğunu söylüyor. Şehir kütüphanesinden haftada iki gün zorlu bir bisiklet yolculuğu yaparak stokladığı kitapları okumak bütün haftasını alıyordu. Özel bir kitap seçimi yoktu o sıralarda ve kütüphane raflarının A ile başlayan (John Adams) kısmından Z ile biten (Zoroaster) kısmına kadar sırayla bütün kitapları okumuştu. Okuma merakı onda hayatta yapılabilecek en önemli şeyin kitap yazmak olduğu inancını geliştirmişti. Tıp fakültesine girdiğinde aklında Tolstoy ve Dostoyevski’ye yakın olabileceği psikiyatri mesleği vardı. Psikiyatride aradığı şeyi sonunda buldu. Psikoterapi de hastaların hemen hepsi kendi öykülerinin yazarıydılar ve hastayla birlikte bu öyküde ilk bakışta göze çarpmayan kimi gizemli bölgeleri aydınlatarak öyküyü bütünlüğe kavuşturma işi Yalom’un heveslerine çok uygundu. İlk kitabı “grup terapisinin teori ve pratiği” oldu. Grup terapisi yapan terapistlere rehber niteliğindeki kitap çok tutuldu.Daha sonra yazdığı kitaplar psikiyatri profesyonellerine olduğu kadar meraklı okuyuculara da hitap ediyordu. Aşkın Celladı” ve “Annem ve Hayatın anlamı”isimli terapi öyküleri, “Nietzsche Ağladığında”, “Divan” ve “Schopenhauer Tedavisi” isimli romanlar çok okunan kitaplar oldu. Yalom bahsi geçen kitaplarda pedagojik amaç gözettiğini, roman ve hikayelerini hem edebi hem öğretici amaçlarla yazdığını söylüyor.Türkçeye çevrilmiş bir çok kitabı bulunmaktır.Alkolizm Terapisi, Anksiyete Terapisi, Din ve Psikiyatri, Depresyon Terapisi, Evlilik Terapisi, Ergen Terapisi, Güneşe Bakmak:Ölümle Yüzleşmek, Varolouşçu Psikoterapi bunlardan yalnızca bazılarıdır.

Irwin Yalom Varoluşçu Psikoterapi kitabında isteme kavramına geniş bir yer vermiştir.Yalom isteme kavramına bir çok farklı açıdan yaklaşmıştır.Bunlar sorumluluk,istenç,eylem,dilek,karar ve seçim gibi istek kavramına eşlik eden onu ortaya çıkaran diğer kavramlardır.

Yalom ilk olarak psikoterapi açısından eylem nedir sorusuna yanıt arar. Düşünme bir eylem midir?Sonuçta düşünmenin enerji tükettiği gösterilebilir.Wheelis eylem kavramını düşünceyi ele alacak şekilde genişletmenin eylemi anlamdan yoksun bırakacağını iddia etmiştir.Düşüncenin, kendi içinde herhangi bir dış sonucu yoktur.Vazgeçilemez bir şekilde eylemden önce gelmesine rağmen örneğin , kişi eylem kararını planlayabilir, provasını yapabilir veya uygulanabilir hale getirilebilir.Eylemin iki yüzü vardır: ön yüzü, eylemin yokluğu örneğin, alışkanlık üzere eylemde bulunmamak,aşırı yememek, başkalarını sömürmemek, sahtekarlık yapmamak büyük bir eylem olabilir aslında.Yalom’a göre terapist eylemi ortaya çıkarmaya çalışmalıdır.Her ne kadar içgörü, kendini gerçekleştirme, rahatlık terapötik açıdan  terapistler için önemli gibi görünse de son analizde değişim (eylem) bütün terapistlerin peşinden koştuğu sırdır.

Ruhun analitik modeli hayati bir şeyi, en önemli psikolojik kavramı oluşturan ve her psikoterapi seyrinde önemli bir rol oynayan bir şeyi anlatmaktadır. İlk olarak bu kavramın özelliklerini ve işlevini gözden geçirelim.Farkındalığı ve bilgiyi eyleme dönüştüren şey zihinsel etkendir, arzu ve eylem arasındaki köprüdür.Aristoteles eylemi geleceğin zihinsel organı olarak tanımlar.Eylem için bir diğer yaklaşımsa Farber’inkidir.Ona göre eylem irade gücünün etkinlik merkezidir, içteki ‘’sorumlu harekete geçiricidir’’.Yetenek ve arzudan oluşan güçtür , çabanın tetiğini çeken şeydir , hareketin ana damarıdır.Bu psikolojik kavrama ‘’istenç’’ ve işlevine de ‘’isteme’’ diyoruz.İstenç tarihsel süreçte bir çok dinsel ve felsefik tartışmaya neden olmuştur.En büyük tartışma kaynağıdan biri istencin özgürlükle çözülemez biçimde bağlı olması gerçeğinden kaynaklanır.Oysa Hristiyanlık dini, ilahi takdir, her şeyi bilen, her şeye gücü yeten Tanrı inancıyla özgür istenç iddialarını bağdaştıramamıştır.Son olarak şunu söyleyebiliriz ki özgür istenç, ister ekonomik, ister davranışçı veya isterse psikanalitik ilkelere dayanıyor olsun bütün determinist sistemlere karşıttır.

‘’İstenç’’ terimi psikoterapist için bir problem oluşturmaktadır.Psikoterapi sözlüğünden o kadar uzun zaman önce çıkarılmıştır ki, klinisyen istenç ortaya çıktığı zaman onu tanımlamakta zorluk çeker.Çok uzun zaman önce ‘’istencin’’ yerini ‘’güdü’’ almış ve terapistler kişinin eylemlerini güdülerine dayanarak açıklamayı öğrenmişlerdir.İstencin güdülenme kavramıyla aynı olduğunu savunmak insanı sorumluluk almaktan alı koyar.Bu noktada Yalom’un söylemeye çalıştığı şey davranışın güdülenmeye dayanarak açıklanması insanı eylemlerine karşı en büyük sorumluluğundan azat eder.Evet güdülenme istenci etkileyebilir ama onun yerini alamaz.Buna en güzel örnek çok çeşitli dürtülerimize rağmen birey yine de belirli tarzda davranmaya ya da davranmamaya seçeneğine sahiptir.Birçok karmaşaya rağmen ‘’istenç’’ten başka bir terim terapötik açıdan  amacımıza hizmet edemez.Yalom istencin ‘’sorumlu hareket geçirici’’ tanımını çok yerinde bulmuştur ve eğer terapi hareketi ve değişimi gerektiriyorsa, o halde buradan terapistin, değerlendirme çerçevesi ne olursa olsun, istenci etkilemeye çalışması gerektiğini savunmuştur.Bunlarla birlikte istenç gücü yalnızca ilk isteme katmanını oluşturur ve bu çok ince bir katmandır.William James’in belirtiği gibi,“istencin acelesiz, yavaş ve cansız bir şekilde itmesinin” sonunucu olarak birkaç değişiklik yapılır.Yalom derki terapist istenci ne yaratabilir ne  de hastaya telkin edebilir; terapistin yapabileceği şey istenci özgür bırakmak ve hastanın bağlanmış ,bastırılmış istencinin üzerindeki yükleri kaldırmaktır.Ama  bazen klinik çalışmalarında istenç ,hastanın içindeki o sorumlu harekete geçiriciyi, ağır metal katmanlarlarıyla kaplanmış ve gizlenmiş bir türbin olarak karşısına çıkar.Hayati, hareket eden parçanın makinenin en derindeki bölgelerinde olduğunu bildiğini söyler.

Yalom kitabında istencin klinik açıdan anlaşılması için  meslektaşlarının düşünmcelerine de yer vermiştir. İlk olarak istenç kavramını modern psikoterapiye tanıtan Otto Rank ile başlayalım.Rank 1905 yılında ilk öğrencilerinden biri olarak Freud’a katılmış ve ideolojik farkların iki adam arasında kapanmaz bir uçurum açtığı 1929 yılına kadar yakın arkadaşı olarak kalmıştır.Rank’in davranış ve terapi sistemi istenç kavramının etrafında inşa edilmişti.Rank başlangıç noktası olarak yönetme gücü olan cüceyi seçmiş ve onu “istenç’’ olarak etkinleştirmiştir.İçgüdüssel dürtüler kavramını bırakmamış, fakat onları istencin yetki alanının altına yerleştirmiştir.Rank, bireyin gelişiminde istencin içgüdüsel içtepilerle bağlantılı olarak ortaya çıktığına inanmaktadır.İstencin şekillenmesi anne babaların içtepi eğitimiyle uğraşma tarzından etkilenmektedir.Çocuk , anne ve babadan gelen kısıtlamalar karşıt güçle tepki verir: istencin daha ileri gelişimi ya da Rank’in ifadesiyle “olumsuz istenç”.Çocuk yavaş yavaş içtepileri ve kararları üzerinde kişisel kontrol sahibi olmaya başlar, örneğin anne babasına duyduğu sevgi nedeniyle saldırgan içtepileri frenler.Bu nedenle, istencin başlangıçtaki işlevi içtepiye ayrılmaz biçimde bağlanmıştır:ya içtepiyi kontrol eder ya da içtepiyi kontrol etmeye yönelik dışarıdan gelen çabalara direnir.Rank çocuğun duygusal hayatının da içtepilere göre geliştiğini söyler.Duygular içtepilerden farklıdır, içtepileri boşaltmak isteriz oysa duyguları uzatmak.Rank istencin üç gelişimsel devresini tarif eder (1)karşı direnç:bir başkasının istencine itiraz, (2) olumlu istenç:kişinin yapması gereken şeyi yapmaya hazır olması, (3) yaratıcı istenç: insanın istediği şeyi yapamaya hazır olması Terapinin hedefi ilk iki devreyi yaratıcı istence çevirmektir.Burdan yapacağımız çıkarım ise olumsuz istenç bastırılmamalı , fakat olumlu veya yaratıcı istence dönüşecek biçimde kabul edilmesi olacaktır.

İstenç psikolojisine bir diğer katkı da Farber’dan gelir; O bilinçli istenç üzerindeki abartılı vurgunun düzeltilmesini teklif eder. Farber istenci tanımlama çabalarının başarısız,olacağını çünkü birbirinden son derece ayrı olduğu için ancak hayal gücünden yoksun bir tanımın ikisini birden kapsayabileceği iki farklı istenç alanının bulunduğunu ileri sürmektedir.Farber’ın birinci istenç alanı (Yalom’a göre en önemli katkıyı burada sağlar) eylem sırasında bilinçli olarak yaşanmamaktadır ve bir olaydan sonra çıkarım yapılarak bulunmalıdır;bu alanın bilinçsiz alan olduğu söylenebilir.Böylece Farber insanların hayatlarında (terapide de) yaptıkları önemli seçimlerin bilinçli olarak yaşanmadıklarını ileri sürmektedir.Aslında ancak olaydan sonra kişi bir seçim yapmış olduğu çıkarımını yapabilir.Bu istenç alanı , bir yönü olan, fakat açık bir hedefi ya da amacı olmayan bir yeraltı akıntısı olarak düşülebilir. Farber’a  göre ikinci istenç alanı ise bilinçli parçadır: olaylar sırasında yaşanır. İnsan çok fazla zorluk çekmeden varlığını, şeklini ve büyüklüğünü tarif edebilir.Bu ikinci istenç alanı bazı belirli hedeflere doğru baskı yapar ve faydacı bir özellik taşımaktadır.Bu istenç alanının hedefi baştan beri bilinmektedir.Buna kilo kaybetme, kişiler arası ilişkileri güçlendirmeyi örnek verebiliriz.Bu ikinci istek alanına terapide farklı yaklaşılması gerektiğini savunur Yalom.Bu alana zorlamayla yaklaşılır ve istenç gücü, çaba ve kararlılık ister.Birinci alan, bu isteklere karşı vurdumduymazdır ve dolaylı olarak yaklaşılmalıdır.Birinci alan, bu isteklere karşı vurdumduymazdır ve dolaylı olarak yaklaşılmalıdır.

Kitabın istenç  kavramının anlatıldığı bölümdeki bir diğer önemli kavramda dilektir.Rollo May, dileğin istençten önce geldiğini, önceden bir dilek olmaksızın hiçbir anlamlı eylemin olmayacağını bize hatırlatmaktadır.İstemek yalnızca güç ve karar değil, geleceğe yakından bağlı gizli olanaktır.Dilek geleceğin şöyle şöyle olmasını isteyişimizin kabulüdür; içimizin derinliklerine uzanıp kendimizi geleceği değiştirme özlemiyle meşgul etme kapasitesidir.May, dileğin gereksinimden, güçten veya iradi olmayan yönelimden önemli bir yönden farklılaştığını vurgulamaktadır.Ona göre dilekler anlamlarla doludur.İnsan kör bir şekilde bir şey dilemez.Dilemek seçicidir ve oldukça kişiseldir.Dilek isteme kavramının ilk adımıdır.Ancak dilemek ortaya çıktıktan sonra kişi çabanın tetiğini çekebilir ve istenci kullanma hareketini, bağlanma ve seçimi başlatabilir, ki bunlar hareketi ileri götürür.

İstencin klinik uygulamadaki yeri büyüktür.Bazı hastalar bozulmuş istençle ilgili problemlerle terapiye gelirler.Kuşkusuz, standart hastalık biliminde istenç için bir yer bulunmaması nedeniyle probleme bu isimle yaklaşılmaz.Bunun yerine kişi obsesif-zorlantılı veya kendi istencine karşı hareket etmeye zorlanmış olarak görülebiliyor.Bu durumda klinisyenin hedefi değişimdir; sorumlu hareketler dilekle başlar.İnsan ancak arzularına ulaşabiliyorsa   kendisi için harekete geçebilir.Dilek bir kez maddi hale geldikten sonra isteme süreci başlar ve sonunda harekete dönüştürülür.Burada aklımıza gelecek soru şu olmalıdır peki bu dönüştürme sürecine ne ad vereceğiz.Dilek ve hareket arasındaki süreç bağlılığı gerektirir; çabalamak için insanın kendisini vermesi gerekir.Buna göre en uygun terim, hem klinisyenler hem de sosyal bilimciler tarafından kullanılan “kavram” veya “seçim” gibi görünüyor.

Şimdi de karar ve seçimin kitapta nasıl ele alındığına göz atalım. Kişi dileği tam olarak yaşadıktan sonra karar veya seçimle karşı karşıya kalır.Karar, dilemek ve eyleme geçmek arasındaki köprüdür.Karar vermek, kendini bir eylemin akışına adamak demektir.Yalom eğer kararın ardından hiçbir eylem gelmiyorsa bunun gerçek bir karar olmadığını savunur; bunun kararla flört etmek olduğunu ve başarısız bir karar olduğunu söyler.Buna en güzel örneği de yine kendisi verir.Samuel Beckett’in Godot’yu Beklerken’i yarıda kesilen karalar abidesidir sanki; karakter düşünür, planlar, bunu kesinleştirir, fakat karar veremez.Oyun şu konuşmayla sona erer.

      Vladimir: Gidelim mi?

       Estragon: Hadi gidelim.

       (Sahne Talimatı) Kimse kıpırdamaz.

Karar kavramı terapiye birçok şekilde girer. Bazı hastalar özellikle karar verme sancısı yaşadıkları için terapiye girerler.eğer terapi kısa , odaklanmış ve görev yönelimliyse terapist hastanın karar verebilmesini sağlayacaktır.Terapist, hastayla birlikte kararın avantaj ve dezavantajlarını gözden geçirecek ve hastanın her seçiminin bilinçli ve bilinçdışı anlamlarını ayırmasına yardımcı olacaktır.

Bazen hayatımızla ilgili karalar almak bize zor gelir ve bu durumdan kaçarız sorumluluk almaktan korkarız. İsterseniz şimdi de kitapta bu duruma nasıl yaklaşılmış onu inceleyelim.Yalom’un söylediği gibi kararlar birçok neden yüzünden zordur; bazıları belirgin, bazıları bilinçsiz ve bazıları da varoluşun en derin köklerine dayanmaktadır.Kararın zor oluşunun temelinde yatan şey seçeneklerin dışlanmasıdır; çünkü her evet için bir hayır vardır.Bir şeye karar vermek her zaman başka bir şeyden vazgeçmek anlamına gelir.Bir terapist kararsız hastasına şöyle söylemişti, “Kararlar çok pahalıdır, verdiğiniz kararın bedelini başka her şeyle ödersiniz.”Kitaptan da çıkardığımız sonuçlar da gösterir ki karar bir şekilde sorumlulukta almaktır.Sorumluluk iki uçlu bir kılıçtır der Yalom;eğer kişi hayat durumunun sorumluluğunu kabul eder ve bunu değiştirmek için bir karar verirse, buradan insanın geçmişindeki enkazdan da sorumlu olduğu ve çok uzun zaman önce değiştirebileceği anlamı çıkar.Yalom’un bu sözleriyle anlıyoruz ki varoluşçu teorinin bir çok alanında karşımıza çıkan suçluluktan kaçınma karar verme mekanizmamızla da büyük ölçüde bağlantılıdır.Belki de suçlulukla başa çıkmanın en iyi yolu belki de tek yolu telafidir.İnsan geriye doğru iradesini kullanamaz ancak geleceği değiştirerek geçmişi telafi edebilir.

Karar kaçınılmazdır ve her yerde karşımıza çıkar. Eğer kişi kararlarını her yerde bulunma özelliğini tamamen kabul ederse otantik tarzda varoluş durumuyla karşı karşıya gelir.Bence bu da insan hayatı için çok anlamlı bir gelişmedir.

Son olarak da değinmek istediğim içgörünün istenç  teorisnde ki yeridir. İlk olarak içgörüyü tanımlarsak istenç sürecindeki yerini daha kolay anlarız. En geniş klinik anlamında “içgörü” kendini keşfetmek ve içe bakmak demektir.İnsanları kendi iyilikleri için olduğu açık olan kararları vermekten alı koyan mekanizmalar vardır.Bunlardan birisi de içgörüdür.Eğer insan gerçekten ne istediğinin farkına varırsa (böyle bir içgörü kazanırsa) gerçekten istediği şeyi elde etmek için değişmesi gerektiğine ancak o zaman karar verebilir.Son olarak eklemek istediğim Varoluşçu Psikoterapi kitabıyla Yalom gösteriyor ki isteme kavramını anlamaya çalışırken onu sorumluluk, karar, dilek ve değişim gibi diğer kavramlardan ayıramayız.Çünkü bu kavramların istemeyi anlamamıza büyük katkıları vardır.      

                                                                                              Esra AYDIN

"Bolluk Paradoksu" Borry Schwartz Hazırlayan: Eray KOYULHİSARLI

Barry Schwartz

“1946 yılında doğmuş Amerikan bir psikologdur. Lisans eğitimini 1968 yılında New York Üniversitesinde tamamlayan Schwartz doktorasını ise Pennsylvania Üniversitesinde yapmıştır. “Bolluk Paradoksu” adlı kitabın yazarı olan Schwartz’ın kitabı Business Week ve Forbes Magazine adlı dergiler tarafından yılın en iyi ticaret kitabı olarak seçilmiş ve Türkçe de dahil olmak üzere 14 dile çevrilmiştir. Halen Swarthmore Üniversitesinde profesörlük yapan Schwartz’ın yaklaşık 10 adet kitabı ve 1000’e yakın akademik makalesi bulunmaktadır.   

Schwartz’a göre hayatımızın her safhasında birden çok seçimle karşılaşıyoruz. Seçme hakkının elimizde olması ve önümüze serili onca seçeneğin bulunması bizim için özgürlüğün aksine mutsuzluk demek olabilir. Bu seçimleri yaparken sebeplerimizi ne kadar hesaba katıyoruz ve acaba birçok alanda yaptığımız seçimlerin her biri için bir sebep düşünüyor muyuz?  Kitapta bulunan seçimler ve sebepler kısmı bu düşünceleri cevaplar nitelikte.

Schwartz kitabında bu paradoksu birçok araştırmadan yola çıkarak açıklıyor. Yapılan bir araştırmada katılımcılar iki gruptan oluşuyor ve gruplardan beş farlı reçeli tadıp puanlamaları isteniyor. Gruplardan ilkine herhangi bir yönlendirme yapılmıyor. Fakat ikinci gruptan bu sıralamayı yaparkenki sebeplerini de düşünmelerini istiyorlar. Tatma süreci bittikten sonra araştırmacılar katılımcıların değerlendirmeleri ile uzmanların değerlendirmelerini karşılaştırıyorlar. Araştırmanın sonucunda ise yönlendirme yapılmayan katılımcıların sıralamalarının uzman değerlendirmelerine daha yakın olduğu sonucunu buluyorlar. Bu sonuç sebep düşünmenin her daim kötü sonuca neden olacağını göstermese de seçim üzerinde etkili olabileceğini gösteriyor. Bu araştırma bize aslında seçim yaparken her zaman sebepleri düşünmediğimizi yani bir bakıma insanların her daim önce düşünüp sonra karar vermediğini gösteriyor.

Eğer her seçimimizin altında onu açıklayacak bir sebebe ihtiyaç duymuyorsak ve her seçimimizi önce düşünüp daha sonra karar verme gibi bir mekanizmayla yapmıyorsak; seçim yapmak neden bu kadar zor?

Schwartz kitabında bu zorluğu seçmemiz gereken şeylerdeki çeşitliliğin çok olmasına bağlıyor. Bir düşünelim çocukluk dönemimizde ya da bebekliğimizi de ele alırsak çok fazla seçeneğimiz olmadığından bize verilenle yetinmeyi bilmek asıl amacımız olabilir. Bu amaç doğrultusunda hareket eder ve karar verirler. Psikolog Sugarman’a göre yürüme çağındaki çocuklara ebeveynlerin sordukları sorular genelde; 1) Parka gitmek ister misin? 2) Meyve suyu içmek ister misin? 3) Salıncağa binmek ister misin? Gibi evet ve hayırla cevaplanabilecek basit seçimler gerektiren sorulardır. Fakat daha sonraki dönemlerde sorular genelde şu yönde şekillenir; 1) parka gitmek mi istersin havuza girmek mi 2) elma suyu mu istersin portakal suyu mu? 3) salıncağa binmek mi istersin kaydırağa mı?

Dolayısı ile büyüdükçe hepimiz hayatımızda seçimler yapmayı bu seçimler doğrultusunda bazı alternatiflerden vazgeçmeyi öğreniriz. Tam bu noktada sınırsız olasılıkların olduğu bir düzende seçim yaparak birçok alternatiften vazgeçmek seçim yapmayı bir o kadar da zor hale getiriyor.

Schwartz bu seçim problemine, alınan kararın geri alınabilmesi durumunu hayali bir çözüm olarak sunuyor. Bir mağazaya girdiğimizi ve indirimli ürünlere yöneldiğimizi düşünelim fakat üstündeki “geri iade edilemez” yazısı bir anda dikkatimizi yeni sezon ürünü olan ve para iade garantisi verilen ürüne çevirmemize sebep olabilir. Swartz seçimlerimizde aldığımız kararların geri alınabilir olup olmamasının insan psikolojisi üstünde etkileri olduğunu ve bu etkilerin bu tarz kararları almamızı kolaylaştırdığını savunuyor.

Dokuzuncu bölümde bahsi geçen deneyimlerin kıyaslanması konusu bize neye göre ve nasıl seçim yaptığımızı özetler nitelikte. İnsanlar deneyimlerini aşağıdaki kıyaslamaların bir ya da birden fazlasını kullanarak yapıyorlar:

·        Deneyimin nasıl olabileceğine dair kurdukları umutlarla kıyaslıyorlar.

·        Deneyimden beklentiyle kıyaslıyorlar.

·        Yakın geçmişte yaşadıkları başka deneyimlerle kıyaslıyorlar.

·        Diğerlerinin yaşadığı deneyimlerle kıyaslıyorlar.

Kısacası insanlar seçimlerinin niteliğini ellerindeki verilere ve beklentilerine göre ölçüyorlar. Yahşi Batı filmine gitmeyi seçmemdeki etmen Cem Yılmaza olan hayranlık olabilir fakat bu filmden alınan tat; filmin nasıl olabileceğine dair taşıdığımız umutlar, Cem Yılmazın önceki filmlerinde edinilen deneyim ve hatta filme giden diğer insanların görüşleriyle şekillenebilir.

"Empatinin Yitimi" Arno Gruen Hazırlayan: Amine Yeter ALTUNDAĞ

ARNO GRUEN’NİN HAYATI

     1923’de Berlin’de doğdu.

      1936’da ailesiyle birlikte ABD’ye göç etti.

           New York’da psikoloji okudu.

          1958’den beri özel bir psikoterapi muayenehanesi var.

          1961’de Theodor Reik’ın öğrencisi olarak psikanalist doktorasını yaptı.

          Çeşitli üniversite ve kliniklerde profesör ve terapist olarak çalıştı, es son New Jersey’deki

           Rutgers University’de psikoloji profesörü olarak görev yaptı.

          2001’de İçimizdeki Yabancı adlı eseriyle Münih Şehri Scholl Kardeşler Ödülü’nü kazandı.

          Arno Gruen 1979’dan beri Zürih’te (İsviçre) yaşıyor.

ESERLERİ:

1)Empatinin Yitimi: Kayıtsızlık Politikası Üzerine

2) Normalliğin Deliliği İnsandaki Yıkıcılık Üzerine Bir Kuram

3) Kendine İhanet Kadın ve Erkekte Özerklik Korkusu

4) İçimizdeki Yabancı Nefretin Kökenleri

5) İhanete Uğrayan Sevgi Sahte Tanrılar

EMPATİNİN YİTİMİ

     İnsanlar, başlarına gelen ve yaşamak zorunda kaldıkları tüm olumsuzluklar için bir suçlu, bir kurban arama eğilimindedirler. Burada suçlu veya suç fazla bir önem arz etmemekte, insanın cezalandırma düşüncesi ve davranışıyla rahatlaması ön plana çıkmaktadır.Yazar, bu duyguyu kitabında şöyle dile getirmekte; ‘İnsanlar kendilerini değersiz hissettikleri için sürekli suçluluk duyuyor gibiler.Onlar da cezalandırmak üzere kurbanlar arıyorlar.’.Bunu bir kurtuluş olarak gören insan, tanıdık olsun olmasın bir günah keçisi bulma ve boşalma eğilimindedirler.Bir anne düşünelim, eşi tarafından hakarete uğrayan, aşağılanan ve üzerinde güçlü yaptırımlar bulunan ve bunun sonucunda oluşan değersizlik hissi.Anneye bundan sonrası için neler beklemektedir veya davranışları hangi yönde değişir?Eşi tarafından suçlu ve değersiz olduğuna inandırılan kadın, bu duygusunu bir nebze olsun azaltmak veya bastırmak adına başka suçlular arayacaktır.Bu da genellikle gücünü geçirebileceği birey olan çocuğu olacaktır.Çocuk erken katlığı için, çok konuştuğundan veya yemeğini yememesinden ötürü suçludur ve ceza gerekmektedir.Bunu uygulayacak kişi diğer bireyler tarafından aşağılanan ve güç gösterme, suçlama gereksinimi duyan anne yapacaktır.Burada anne cezalandırma edimi vasıtasıyla, itaatkarlığının onayını elde eder ve itaatkar olmak, değerli olmak demektir.Cezalandırılmayla birlikte çocuk, travmatize edici bir gelişim göstermekte ve bu durumu besleyen, insanların empati yetilerinden kopmuş ve iktidarı idealleştirmiş olmalarıdır.Koca eşi üzerinde, anne çocuk üzerinde otorite sahibidir.Ve bunun sonucunda insanlar saldırganlığa ve şiddete sürüklenmektedirler.Yazarın bir vaka örneği bu süreci özetler niteliktedir.On iki yaşındaki Nora babası tarafından cinsel taciz görmüş ve dayak yemiş; çocuksu bir bağımlılık içinde bulunan, kocası tarafından tehdit edilen ve dövülen annesi tarafından da korunmamıştır.Dış görünüş itibariyle sorunsuz, uysal bir çocuk izlenimi bırakan Nora, herhangi bir tartışmada veya eleştirel bir bakışta kendini hemen suçlu hissediyor, suçu benimseyip cezayı kabullenme özelliği gösteriyor ve bu şekilde değersizliğini ortaya koyuyor. Yazar, insanların çocukluklarının en erken döneminde kurban durumuna sokulmalarını, ölme deneyiminin yaşanmasına denk olarak görmektedir. Kurban durumuna sokulan çocuk cezayı kabullenme ve itaatkarlığı sonucunda bir bakıma tanrılaştırdığı anne-babasına bağımlılık göstermektedir. Bir bebek fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak için bir anneye veya bakıcıya ihtiyaç duyar ve ondan gelen olumlu ve olumsuz uyarımlara boyun eğmek durumunda kalır.Güçlü olan zayıf olana kendi varlığını dayatır ve ezilen, bütün bunların karşısında bir de şükranlık göstermelidir.Burada sözü edilen bir ilişki değil, boyunduruk altına girmektir.Kendi ebeveynleri tarafından çocukluk döneminde ihtiyaçları karşılanmayan anne-babalar, çocuklarının ihtiyaçlarına cevap vermekte yetersiz kalırlar.Bu temelde gelişen ilişkiler de sevgiden çok, korku ve itaatkarlık temeline otururlar.Yazar, kitabında sağ ve sol isyankarların çocuklukta geçirmiş oldukları bu deneyimleri ileriki yaşamlarında gösterme biçimlerine değinmiştir.Sol isyankarlar sevgiden korkar, çünkü aksi halde adalet talep ederken aslında annesinin sevgisini aradığını itiraf etmek zorunda kalacaklardır ve bu bir zayıflık göstergesidir. Buna karşılık sağ isyankarlar, sevgiden nefret eder, çünkü aksi halde annesi tarafından hiçbir zaman kendisi olduğu için sevilmediği, sadece babasına karşı bir araç olarak kullanılmak üzere sevildiğini itiraf etmek zorunda kalacaklardır.Ve bunun sonucunda şu yargıya varılabilir, sol isyankar sevgiden vazgeçilebileceğine, sağ isyankar sevgiden nasibini aldığına inanır.Aslında her ikisinde de bir yaralanmışlık söz konusudur ve bu yoksunluklarını çaresizliğe ve umutsuzluğa karşı direniş olarak sergilerler.

     Yine konuyla ilişkilendirebileceğimiz bir diğer nokta, toplumda gözle görülür oranda artış gösteren şiddet olayları ve bu olaylara buluşan yaş oranın düşmesi.Cinnet getiren ve anne-babasını öldürme yoluna giden, madde kullanan ve okullarda düzeni bozan gençler…Peki bu çocukları bu şekilde davranmaya iten şey nedir?Gruen bu durumu şöyle ifade etmekte; ‘Çocuklarımıza ne yaptığımızı algılayamadığımız ve görmek de istemediğimiz için başkaldırılarını da anlayamıyoruz.’.Ebeveynler çocuklarını sevdiklerini dile getirirler ancak çocuklarına sundukları dünya çocuk düşmanı bir dünya niteliğindedir.Önceleri geniş yaşam alanlarına sahip olan çocuklar, şimdilerde kent planlamasının değişmesiyle deney yapma, yaşayarak öğrenme şanslarını ellerinden kaçırmış oluyorlar.Bunun sonucunda , birbirine geçmiş binalar içinde büyüyen çocuk, enerjisini normal yollardan boşaltamadığından ve ebeveynleriyle yeterli ve sağlıklı bir ilişki kuramadığından şiddete başvurmaktadır.Çocukların ihtiyaçlarını tüketim mallarına, satın alınabilir şeylere kaydıran anne-baba ve toplumun varlığı ve bunun haklı sonucu olarak maddi ve manevi yönden doyum ve mutluluğa ulaşamayan çocuğun sergilediği olumsuz davranışlar kendini göstermektedir.

     Kitabın bir diğer bölümünde insanın kendine itiraf edemediği korkularından ve yaşadığı acıları inkar etme eğiliminden bahsediyor.Bu iki kuvvetli duygudan kaçma arzusu bizi başarıya  ve onay almaya ulaşmak için yüksek çaba harcamaya sevk ediyor.Yeri geldiğinde yükseklere çıkma arzusu, bizi bir takım değerlerden, erdem sayabileceğimiz davranışlardan uzaklaştırabiliyor.Bu durum şuna benzemektedir.Sert kuralları olan bir patronun boyunduruğu altında çalışmakta ve istediği yüksek mevkiye gelebilmesi için, patronunun her dediğini ve istediğini yapmak mecburiyetinde olan bir çalışan.İstenilen şey kişinin ahlaki yapısıyla ve düşüncesiyle çelişen bir boyuttadır ancak onay alma çabası ve işten çıkarılma korkusu eylemi gerçekleştirmeye iter çalışanı.Bilinçli veya bilinçsiz yapılan bu davranış bizi dış uyarımlara giderek daha bağımlı hale getirmekte ve kendiliğimizden uzaklaştırmaktadır.Toplumsal, ekonomik ve siyasi kuramlarda yer alan insana dair düşünce, dışsal güçlerin içsel varoluşu biçimlendirdiğinden veya içsel değerleri çürüttüğünden yola çıkmaktadır.Kişinin kendilik bilinci bireyin denetimi dışındaki güçler tarafından belirlenmektedir.Dış dünya biz insanlardan belirli davranışlarda bulunmamızı istiyor ve içimizdeki sevgiye açlığı, değerli olma isteğini bastırmamızı talep ediyor ve böylelikle toplum içinde var olmak isteyen bizler istenileni yapmak durumda kalıyoruz.Ve bazen bu durum biz insanların maskeyle dolaşmamıza neden oluyor.Bizi sürekli bir kurban arama ve günah çıkarma yoluna itiyor.Yazar, kitabına bu konu ile ilgili vakaları sunarak devam etmektedir.

Kitaptan alınan sözler:

*İnsan kendisini değersiz hissettiği sürece ne başkalarını ne de kendini sevebilir.

*Utanç, bilincine varılmış suçun yol açtığı acı verici duygudur.

*İdeallerin, ezenin idealleştirilmesiyle oluştuğu bir dünyada idealler ne anlama gelir?

*Eğer bir başkasının düşlerine kapılıyorsan, sonuçlarını göze almalısın.

"Empatinin Yitimi" Arno Gruen Hazırlayan: Saliha CAN

ARNO GRUEN ÖZGEÇMİŞ:

 Arno Gruen, 26 Mayıs 1923'te Berlin'de doğdu. 1936 yılında ABD'ye göç edip aynı ülkede 1961 yılında Teodor Reik öğrencisi olarak psikanalist unvanını almaya hak kazandı. Çeşitli üniversite ve kliniklerde görev alan Gruen, en son New Jersey’deki Rutgers Üniversitesi’nde profesör olarak görev yaptı. 1958’den itibaren özel muayenehanesinde psikoterapi alanındaki çalışmalarına devam eden Gruen’ün alanıyla ilgili birçok dergi ve gazetede sayısız yazısı yayımlandı. 2001’de İçimizdeki Yabancı (Çitlembik Yayınları, 2005) adlı kitabı Geschwister-Scholl Ödülü’ne layık görüldü. Diğer eserleri arasında, Normalliğin Deliliği (Çitlembik Yayınları, 2003), Kendine İhanet (Çitlembik Yayınları, 2004) ve İhanete Uğrayan Sevgi-Sahte Tanrılar ( Çitlembik Yayınları, 2007) bulunuyor. Gruen, 1979’dan beri İsviçre’de yaşıyor.

EMPATİNİN YİTİMİ – Kayıtsızlık Politikası Üzerine

( Kitap, 352 sayfadan oluşmaktadır. Arkadaşım Âmine Altundağ ile yarı yarıya paylaşılmıştır. Benim sorumlu olduğum bölüm en baştan sayfa 162 ye kadardır.)

     Arno Gruen’in kitabına başlangıcı, insanın duygudaşlığını sorgulamak adına bir girişim içeriyor. Ona göre bireyin duygudaşlığı, onun insanlığını, onun kimliğini sorgulamaktır. Bu aynı zamanda insanın, aldığı bedensel ve ruhsal hasarın hangi derecesine kadar insanlığını korumaya devam edebildiğine dair bir sorundur. Empatinin yitimine yol açan en büyük etken olarak Gruen, kişinin kendisini yetersiz olarak hissetmesi ve bu yüzden bir iktidarla kendini özdeşleştirmesini göstermektedir. Eğer insan, zayıflık olarak algılamaya yöneltildiği için kendi acısını yaşayamazsa, bu acıyı başka canlılarda arama ihtiyacı duyacaktır. Aynı zamanda da kendi ruhsal hasarını gizlemek için de bu edimini inkâr edecektir. Gerçekten de bizim kültürümüzde çocuklar, özellikle de erkek çocuklar, gözyaşlarından, çaresizliklerinden, ruhsal incinmelerinden utandırılarak büyütülür. Kitaptaki çok güzel bir örnek bu çarpıklığı eleştirel bir tarzda verilmiş. Bir yavru şempanze yaralandığında anne onu hemen kucağına alır, onunla ilgilenir. Ancak; biz uygar insanlarda ise ebeveynlerin, yaralandığında çocuklarına kızmaları pek de alışılmamış şey değildir. Arno Gruen bundaki başlıca sebebin çocukların dilini anlamamaktan ortaya çıktığını belirtiyor. Gruen’e göre anlamak içinde çaba göstermiyoruz. Çünkü sahip olduğumuz güçlü konumun kibri içinde kendimizi çok iyi çok bilgili ve çok ileri görüyoruz.

     Çocuk gelişimine baktığımızda, ilk çocukluk döneminde çocuklar tabiri caizse dilsizdir. Ancak bu dilsizlik, çocukların duygulanımları olmadığı anlamına gelmez. Onlarında duygulanımları vardır, ama dile getirilemiyordur. Bu sözsüz duygulanımlar anne baba tarafından karşılanmadığında da çocukların gündelik yaşamında gözlemlenebilen şiddet ortaya çıkmaktadır. Çocukların duygusal anlamda doyurulmadıkları takdirde materyalist açıdan açlık hissedecekleri yazarın beğendiğim çok güzel bir tespiti. Eğer bir çocuk içindeki acıya ulaşmanın yolunu bulamıyorsa ve bunun için ona yardım edilemiyorsa canlılığı dumura uğrar, o zaman iç yaşamını dışa, maddesel olana kaydırır diye belirtiyor Gruen. Böylelikle de tüketim toplumumuzun bu iş için hazır tuttuğu sayısız ürünle de çocuğun yaşamı satın alınır. Çocuklara gösterilen duyarsızlık ve acımasızlık yüzyıllar öncesine kıyasla günümüzde azalmıştır. Cezalandırma biçimleri değişti belki ve ama değişen temellerindeki şiddet eğilimi giderek daha iyi maskelendi. Ancak bunun arka planında bulunan çocuğun reddi ve ondan talep edilen itaat hep aynı kaldı. Her şeyin üstündeki iktidar ilkesi hiçbir dönemde tartışılmadı. Çocukların ezilmesinin biçimleri değişmekle birlikte özü hep aynı kaldı. Çocuğun acısı her zaman olduğu gibi inkâr edildi böylelikle de hangi ölçüde olursa olsun acıyı inkâr etme baskısı altında kaldığımızda kendi acımızı algılayamayacak duruma geldik. Ve aynı nedenle bir başkasına verilen acıyı da algılamak istemedik. Diğer insanların sevincini ve acısını hissedebilmeye dayanan sahici bir sorumluluk duygusu yerine, kendi gözümüzde kendilik değerimizi düşüren suçluluk duygularından sıyrıldığımızı belirten Gruen, sert bir eleştiriyle kendimizi sorgulamamızı istiyor. ‘Kökenlerine bakmayı unuttuğumuz şiddetimizi de – yüksek ideallere- hizmet edişimizle haklı çıkarmaya çalışıyoruz.’ Diyerek okuyucuyu düşündürüyor.

     Geçen altı bin yıllık insanlık tarihi, aslen insanda empatinin bastırılma tarihidir diyor yazar. Bu çok radikal ancak bir o kadar da gerçeği yansıtan bir iddia. Ancak empatinin bastırılmasıyla şiddet ve yıkımı meşrulaştıran bir bilinç geliştirilmiş ve barıştan yana olduğuna inanıp, barış için savaşmak üzere savaşa katılabilen bir insan portresi oluşturulmuştur. Küreselleşmenin bir başka sonucu olarak da bireyin kendi sınırları dışında kalanın ele geçirilme arzusuna değinen Gruen, bunun sebebi olarak insanın kendine tam olarak sahip olamamasından ötürü olduğunu söylüyor ki çok da haklı, başkalarını ele geçirerek aslen kendimize sahip olma çabamızda.

    Bu yüzden de, kendi içimizdeki düşmanı aramak yerine farklı görünen, farklı davranan insanlarda dışarıdaki düşmanı arıyoruz. Bu noktada insanın kafasında, ‘peki düşman, insan için neden gereklidir?’ sorusu beliriveriyor. Düşmanlar bizi kendi yaralanmışlığımızı görmekten uzak tutarlar diyor Gruen. İnsan başkalarını cezalandırabildiği, aşağılayabildiği, hatta yok edebildiği sürece kendi kendisiyle yüzleşmek zorunda kalmaz. Bu yüzden kendimize sormamız gereken ilk soru, insanlığımızın türü üzerine olmalıdır diye belirtiyor yazar. Çünkü ancak kendisi için olağanlaşmışı sorgulayan ve ne kendisine nede başkalarına yabancılaşmış biri kendisini anlayabilir. İnsanları tanımak süreç içerisinde öğrenmeyle gerçekleşir. Ancak öğrenmek Heinrich Jackboy,1987, ‘un belirttiği üzere mümkünce az hata yapmak demek değildir. Çocukların az hata yapmaları için doğumlarından itibaren bir yasaklar bombardımanına tutulmaması gerekir. Ancak ne yazık ki Gruen’in tespitine göre, çocukluklarında yasakların acısını çekmiş olan yetişkinler, şimdi yasakları kendileri koyarken bir telafi hissediyorlar. Çocuklar iyilik adına cezalandırılıyor ve onları itaate zorlamak yetişkinlere ahlaki bir tahmin veriyor. Böylece Bergson’un ‘kendimizi anne-babalarımıza ve diğer otoritelere tabi kılmak’ olarak tanımladığı durum erkenden gelişiyor. Çünkü çocuk, cezalandırmayı her zaman kendi işlediği suçun bir sonucu olarak tecrübe ediyor.

     Gerçekten de hem kendi çocukluğumdaki ‘çocukluk algıma’ baktığımda, hem de günümüz çocuklarının bakış açısını gözlemlediğimde, Erikson’un da ifade ettiği üzere, çocuk anne babası tarafından kendisi olduğu için sevilmek istiyor, ancak anne-babası onu genellikle yaptığı şeyler için sevip ve ödüllendiriyor. Bu daha sonradan insanın zihninde şöyle bir yapılandırmayı oluşturuyor: Pek çok insan için, insanın ne yaptığıyla ne olduğu aynı şeydir. Çünkü tanımlama hep bu şekilde yapılmıştır, insan kendisini de böyle tanımlar. Ancak cinsiyet ayrımı, insanın kendisini tanımlamasında bir ayrım yaratıyor. George Trow (1992) ‘a göre Shakespeare bizi Hamlet’in ikilemiyle karşı karşıya getiriyor: Bir yanda erkeğe özgü onur bilinci var, diğer yanda ise ‘onurun artık onurlandırılmadığı’ gelişkin bilinç var. Bu gelişkin bilinç, yaşamdan yana olan kadın bilince denk düşüyor. Erkeğe özgü indirgenmiş bilinç, monoloğun ‘ olmak’ kısmını meydana getiriyor; bu alternatif, kadına özgü olanı –monologda ‘olmamak’- zayıf olarak görüp kenara atmak anlamına geliyor. Shakespeare, ‘var olmak’ kavramını burada ‘erkek olmak’ anlamında kullanmış. ‘olmamak’ ise düşüncenin aslında daha kapsayıcı olan kadına özgü ilkesi: Bu duyumsama yetisi ve insan oluş anlamına geliyor. Yani Shakespeare aslında, bilincimizdeki, erkeğin soyut düşünce birikimini duygudaşlıktan kopartan yarılmayı yorumluyor. Shakespeare’in oyununun çözümlenmesinden sonra başka bir sorunla karşılaşıyoruz ki: dil ve algılama birbirleriyle sıkı bir bağ içindedir ve geliştirilebilmeye oldukça müsaittir.

     Yetişkin insanın dil merkezi çoğunlukla beynin sol yarısında yerleşmiştir. Küçük çocuklarda ise durum farklıdır. Asimetri ancak yaşamın üçüncü ve yedinci yılları arasında oluşur. Yapılan araştırmalar sayesinde, beynin sağ yarısının duygusal yaşantıların, sol yarısının ise mantıklı düşünme ve kognitif süreçlerin hatasız gerçekleşmesi alanında işlev gördüğü kabul edilen bir realite. Bu bilgiyi farklı derslerimizde öğrenmemize rağmen, yüzümüzün, nörolojik olarak beynin sağ yarısı tarafından yönlendirilen sol yarısında daha fazla duygu belirtisi görüldüğüne hiç dikkat etmemiştim. Nitekim sol yüz kaslarının sağ merkez tarafından yönetildiği asimetri teorisini de göz önüne alırsak bu oldukça normal bir durum haline geliyor. Deneysel gözlemler, sağ beyin yarımküresinin algılamalarının bütünsel süreçler içinde gerçekleştiğini gösteriyor; ayrıntılar ve tek tek bölümler, ancak onları kapsayan bir bağlam içinde anlam kazanıyor. Buna karşılık sol beyin yarımküresinin algılamaları tek tek bölümlere yöneliktir. Daha çok ayırıcı ve kategorize edici anlamda analitiktir. Bu noktada Gruen’in ifadesiyle toplumsal normlandırılmış dilsellik gözlemlenir. Dil iletişim aracı oluşunun yanında, aynı zamanda algılama organıdır da. Ancak ilginçtir ki; algılama sistemi üzerinde dil, geliştirici olarak işlev görebildiği gibi, sınırlayıcı olarak da etki bırakabilir.

     Bu noktada okuyucunun kafasında ister istemez birkaç soru beliriyor. Her iki beyin yarımküresinin etkinliklerini ve dolayısıyla kendimizin oluşum ve gelişim sürecini toplum nasıl etkileyebiliyor? Ve bu toplumsallaşma süreci boyunca bilincimize ne oluyor? Sol beyin yarımküresinde, toplumumuzda çok değer verilen ‘bilgiye’ dayalı yetenekler yerleşiyor. Bu şekilde empatik algılama yetilerimizden giderek daha fazla uzaklaşıyoruz. Sol yarım kürenin temel görevinin analitik ve dilsel etkinlikler olup, algılayışımızda toplumsal onay bulana dek filtreleme çalışmasına devam etmektedir. Yani Gruen’in ifadesiyle; bütünsel düşüncenin yerine yalıtıcı düşüncenin hâkimiyetine teslim oluyoruz. Çünkü sağ beyin yarımküresi parçaların anlamını sadece bir bağlam içinde görür ve işler; sol, yani baskın olan beyin yarımküresi ise parçaları bağlamdan kopuk olarak görür.

     Varlığımızın oluşumu öncelikle başarılı olma anlayışıyla belirlendiği için, büyük ölçüde sol beyin yarımküresinin düşünme olanaklarıyla sınırlı kalıyoruz. Sağ beyin yarımküresinin geliştirici bilinci çoğunlukla devre dışı bırakılıyor.

     Moshe Feldenkrais  (1949), bilincimizin gelişkinlikten sınırlılığa kayışını bedenimiz açışından tanımlıyor.  Feldenkrais, insanın, beden duruşu ve hareket ediş biçimi bakımından bir örneğe uyum gösterdiğini, ancak bunun bedeninin gerçek gereksinimlerine uygun olmadığını yazıyor. Bu iddiayı 1973’te Nobel ödülü olan Nikolas Tinbergen de destekliyor ve oturmaya, ayakta durmaya ve yürümeye dair katı tasavvurlarımız olduğunu, bunlara uymak için de kasılmış boyun kasları, gergin omuzlar ve sıkılmış kalça kaslarıyla dolaştığımızı vurguluyor. Ancak bunların bedenin gereksinimleriyle de pek bir ilişkisinin olmadığı da bir gerçek.  Bu tasavvurlar, içimizden gelişmeyen, aksine bize dışarıdan dayatılan ‘olağanlığın’ bir parçası. Bize örnekler ve eğitim vasıtasıyla aktarılıyorlar, ancak biz bilincine varmıyoruz.

     Gruen bu sürecin bizim için çok olağanlaştığı için ne olduğunu fark edemediğimiz bir itaatkârlığın ürünü olarak değerlendiriyor. Tasarımların bize sahip olmamız gereken duygular yoluyla aktarıldığını söylüyor. Öyle ki; bu duygu rollerini üstleniyoruz ve bunları kendi duygularımız olarak görüyoruz. Ama aslında farkında olmasak da sadece itaatkârız. Bu itaatkârlık yazarında değindiği gibi çocukluktan insanın ruhuna işlemiş durumda. Çocuk anne-babasının ilgisi olmadan hayatta kalamayacağı için, boyun eğmekten başka çare bulamaz. Terk edilme korkusunun yarattığı dehşet duygusu, boyun eğdirme baskısı doğuruyor. Bu yüzden de uyum sağlamak başlıca ilke. ‘ Tam uyum sağlamış bir insan ancak ‘doğru’ hareket ettiğinde doğruluk hisseder’ diyor Feldenkrais. Bu şekilde doğru hissetmekle sadece bize dışarıdan verilen bir bilince uymuş oluyoruz. Böylece kasılmış boyun kasları, gergin omuzlar ve sıkılmış kalça kaslarıyla dolaşırız ve kendimizi iyi hissediyoruz. Beden- bilinç ilişkisini daha anlaşılır hale getirirsek, şöyle açıklayabiliriz; erkekçe davranış portresine denk düşen tutumu, denetim, onur ve hâkimiyet ifade eden bir beden tutumudur: dik duruş, gergin omuzlar, askerce bir duruş profilidir. Feldenkrais (1978), bu konuda şunları söylüyor: ‘Eğitim anlayışımızda sonuçlara ağırlık veriliyor, buna nasıl ulaştığımıza değil. Ve bu tamamen gereksiz bir güç sarfiyatı pahasına yapılıyor.’ Sonuç olarak alışkanlığa dayalı davranış modu, buna beden duruşu da dâhil tekrar tekrar olumlu addedildiği için doğru olarak algılanıyor.

     Arno Gruen, geçerli ve toplum tarafından onaylanan- sınırlanmış bir duygu dünyası gerektiren – bir beden tutumuna alışmak bilinçdışında gelişen bir süreç ve kültürümüzün karakteristik bir özelliği olarak nitelendiriyor. Araştırmaların önemli bir kısmı da duyguların hazmedilmesinde cinsiyetler arasındaki farklılık üzerine yapılmıştır. Genel olarak kadınların erkeklere kıyasla görsel alana daha bağımlı oldukları düşünülür. Ancak bu farklılık, içsel algılayışlarının temelde yadsınmasına dayanmaktan ziyade bir gizleme çabasının sonucu gibi görünüyor. Kadınlar, görsel olana bağımlıymış gibi görünmelerine rağmen kendi yaşamlarıyla gayet iyi başa çıkabilecek durumdalar. Buradan da toplumun oluşturduğu kültürel baskıyı cinsiyetler üzerinden sezmek mümkün.

     Empatinin yitimi çocuğun ruhsal acısını ifade etmesine izin verilmemesiyle başlıyor aslında. Ancak bedensel acının toplumca kabul görmesinden ötürü çocuk ruhsal acılarını somatize ediyor ve böylelikle anne babanın ilgisini, şefkatini ve merhametini üzerine çekiyor. Fakat bedensel acının kabul görmesi çocukların bağımsızlıklarını kısıtlıyor. Gruen’in çok önemli bir tespiti daha ki; Anne- babanın, çocuklarının sağlığı için en iyiyi yaptıklarına inansalar da, acıma göstermeleri çocukta bir bağımlılık yaratıyor. Böylelikle de, ‘sahte’ acımayla -ki yazar burada acımanın kendisinin değil nesnesinin sahte olduğunu belirtiyor-gerçek duygusal süreçlerin algılanması engelleniyor. Ve bilinçdışına itiliyorlar, ama bu arada anne-babanın bilgiye dayalı açıklamaları yerine oturuyor. Eğer anne ile baba çocuğun beklentileri karşısında sadece sahte duygularla tepki verirlerse, o zaman çocuk kendisi için hayati önem taşıyan anne-baba temasını koruyabilmek için sahte duygular karşısında sanki gerçekmişler gibi tepki vermeye başlıyor.

     Ve sonuç olarak çoğumuzun başkalarının yüz ifadesindeki gerçeği niçin göremediğini ancak böyle anlayabiliyoruz. Hayatta kalabilmek için sahtekârlıkla yaşamayı çok erken öğreniyoruz diyor bunun için Gruen. Tarif edilmez bir acıya katlanabilmek için görmemeyi öğreniyoruz resmen. Ancak böyle iz bırakıcı deneyimlerin sonucunda gerçek duyguları ayırt edemez hale gelmişsek, aynı şekilde gerçek niyetini dostça bir gülümsemenin arkasına saklayan bir suçluyu da fark edemeyiz, zamanla gerçek bizde korku yaratmaya başlar diyor yazar Arno Gruen. Çünkü başka insanların gerçeğini görmek, çocukken yaşadığımız umutsuzluk ve suçluluk bilincine dair duyguları tekrar uyandırır.

     İnsan kendi acısını, başa çıkması olanaksız olduğu için yaşamından tamamen çıkartırsa, o zaman başkalarının yaşamını elinde tutma duygusu, bu iç boşluğu dolduracak bir ikame olur. Eğer kimliğimizi geliştirmede olanaklarımız kısıtlanırsa, kendimize yönelttiğimiz nefret de büyük oluyor ve bu kendisini, başkalarını bizim de cezalandırdığımıza inandırma eğiliminde gösteriyor. Böylece şiddeti azaltmak için uygun bir ölçüde karşı şiddet kullanma eğilimi ortaya çıkıyor. Şiddet hiçbir zaman ceza ve karşı şiddetle engellenememiş olmasına rağmen bu görüş her yerde destekleniyor. İnsan olmaya dair soruyu, ancak şiddeti haklı çıkartma anlamında yanıtlanabilecek şekilde sorarak şiddete şiddetle karşılık verme eğilimimizi akla uygun hale getiriyoruz.

     Kitapta beni en çok etkileyen cümlelerden biri de yazarın şu ifadesiydi: ‘ bir insanın varlığının onaylanmaması var olmamakla aynı anlama gelir.’ Bu nedenli doğrudur tartışılır. ancak, okuduğum bölümler paralelinde anlaşılıyor k;  bireyin empati yapabilir seviyesi, ne denli empatiyle kucaklandığıyla korelasyona sahiptir. Gördüğü eğitim ki bunu anne baba eğitiminden kültürün süreç içi eğitimi de dâhil çok önemli bir etkiye sahip. Çünkü kişi çocukluğundan itibaren hem kognitif anlamda hem de sosyal anlamda bu eğitimle şekle girmektedir.

"Haset ve Şükran "Melanie Klein Hazırlayan: Elif Cansu TÜRETKEN

Melanie Klein (1882-1960) Viyana’da Yahudi bir ailenin sonuncu çocuğu olarak doğdu. Babası diş hekimi olan Klein tıp okumak istediyse de genç yaşta evlenip çocuk sahibi olduğu için bu isteğini gerçekleştiremedi. Birinci Dünya Savaşı’ndan bir süre önce ailesiyle birlikte yerleştiği Budapeşte’de psikanalize ilgi duydu ve S. Ferenczi’nin etkisiyle küçük çocuklara psikanaliz uygulamaya başladı. 1921’de Karl Abraham’ın çağrısıyla gittiği Berlin Psikanaliz Enstitüsü’nde beş yıl kadar kaldı ve tekniğini geliştirdi. Salzburg Psikanaliz Kongresi’nde Ernest Jones’un dikkatini çekince onun davetiyle 1925 yılı sonlarında Londra’ya yerleşti.

1934’ten itibaren kurumsal açıklamalarında yetişkin hastalarla yaptığı çalışmalardan da yararlanan Klein, 1938’den itibaren Nazilerden kaçarak Viyana’dan gelen psikanaliz kuramcılarıyla, özellikle Anna Freud’la çok verimli bir tartışma yürütmüştür. “Nesne İlişkileri” okulunun kurucusu olarak kabul edilen Klein, S. Freud’dan sonra psikanaliz tarihinde en etkin kuramcılardan biri olmuştur.

Türkçe' de, Siz Deli misiniz? (Anahtar Kitaplar, 1994), Çocukken Başlar İsyan (Era, 1993), Bilinçaltından Aklın Ruhuna Ulaşmak (Anahtar Kitaplar) adlı kitaplarda Melanie Klein'ın makalelerine yer verilmiştir.

Haset ve Şükran

Haset sevgi ve şükran duygularını engeller. Bebeğin daha doğmadan anne rahminde maruz kaldığı durumda hasete etkili olabilir. İşte burada yazar bu konuyla ilgilenen diğer bilim adamlarından ayrılır. Örneğin, Abraham hasetin oral bir özellik olduğunu görür. Hasetin harekete geçtiği dönemi ise oral sadistik evrede düşünür.

Klein yetişkinlerin zihinsel sağlığı ile ilgili bazı sonuçlar çıkarmış. Freud ve Abraham’ın çalışmalarından örnekler vermiş. Hastanın geçmişini, çocukluğunu ve bilinç dışını araştırmak onun yetişkin kişiliğini anlamanın ön koşuludur. Freud2a göre zihnin bilinçli kısmı bilinç dışının içinden çıkarak oluşur. Klein de önce küçük çocukların sonrada yetişkinlerin analizlerinde elde ettiği verileri bebekliğin ilk dönemlerine kadar götürürken psikanalizde artık iyi bildiğimiz bu yöntemi uygulamıştır. Küçük çocuklarla ilgili gözlemler Freud’un buluşlarını doğruluyordu. Yaşamın ilk yılına ilişkin olarak vardığı sonuçlar gözlemle doğrulanabilir. Hastaların sunduğu malzemelerle yaşamın daha önceki evreleriyle ilgili ayrıntıları kurgulama hakkı hatta zorunluluğu ile ilgili Freud ‘psikanalistin kurgulama işini arkeologun yaptığı kazı çalışmasına benzetmiş.

Yetişkin kişiliğin karmaşıklığını anlamak için bebeğin zihnini ve onun daha sonraki evrelerini izlemek gerekir. Klein çocuğun ilk nesne ilişkisine çok önem verir. Yani annenin memesi ve annesiyle ilişkisine. Bu bağın kuruluşuna doğuştana gelen etkenlerde katkıda bulunur. Oral etkilerin egemen olduğu durumda meme yaşam kaynağıdır. Meme ile zihinsel-fiziksel yakınlık doğum öncesi yitirilen anne bebek birliğini yeniden kurar. Böylece iyi meme içe yansıtılır. Ve Ben in bir parçası olur. Başlangıçta annenin içinde olan çocuk şimdi anneyi kendi içinde taşır.

Meme ile kurulan ilk ilişkide dışsal etkenler önemli rol oynar. Eğer doğum zor geçmişse bazı sorunlar yaşanmışsa meme ile ilk ilişki elverişsiz koşullarda başlar. Aslında mutlu bir beslenme bile doğum öncesi anne çocuk birliğinin yerini tutamaz. İlksel iyi nesne olan anne memesi Ben çekirdeğini oluşturur ve ben gelişiminde önemli rol oynar. Haset bebeğin iyi nesneyi  kurma yolunda karşılaştığı güçlükleri artırır. Çünkü yoksun kaldığı doyumun kendisini hüsrana uğratan meme tarafından alıkonulduğuna inanıyordur bebek. 

Haset, kıskançlık ve açgözlülük arasında farklar vardır. Haset arzulanan birşeyin başka birine ait olduğu ve bize değil de ona haz verdiği inancının yol açtığı kızgın bir duygudur. Hasetli itki o istenen şeyi sahibinden çekip almaya yada bozmaya kirletmeye yönelir. Haset öznenin sadece bir kişiyle olan ilişkisiyle ilgilidir ve kökeni de anneyle o herksi dışlayan en eski ilişkisiyle ilgilidir. Kıskançlık hasete dayanır ama öznenin iki kişili ilişki içinde olması gerekir. Açgözlülük ise özneyi sürekli uyaran ama doyurulması imkansız bir istektir. Açgözlülük bilinç dışı düzlemde memeyi boşaltmaya kurutuncaya kadar emip tüketmeye tümüyle yutmaya yönelir. Kıskançlık karşısındaki genel tavır, hasete gösterilen tavırdan farklıdır. Bazı ülkelerde kıskançlık nedeniyle işlenen cinayetlere daha az ceza verilir. Hasette zarar verme vardır. Kıskaçlıkta sevilen nesneye zarar verilmez. Haset insan tatmin edilemez. Haseti kendi içinden kaynaklanır. Her zaman yönelecek bir nesne bulur.

Haset duyulan ilk nesne memedir. Yoksunluk bebeğin iyi ve yeterli beslenmemesi haseti ortaya çıkarır. Meme, iyi memeyle ilişkili sütü, şevkati kendine saklıyor, dolayısıyla kötüleşiyordur. Böylece bebek haset ve nefret duygularını kötü ve pinti olarak gördüğü memeye yöneltir. Sütün cömertçe akmasıda hasete yol açar. Çünkü bu kadar büyük bir armağan bebeğe hiç ulaşamayacağı birşey olarak görünüyordur. Bu ilkel hasetin aktarım durumunda canlandığını sık sık görmüşüzdür. Analist yaptığı yorumla hastayı rahatlatır, ümit güven verir. Bazı hastalarda bu yararlı yorum, yıkıcı eleştirilere hedef olur. Hasetli hasta analistin başarısını kıskanır. Birde analistin ve yaptığı yardımın kendi hasetli eleştirileriyle bozulup değersizleştiğini hissederse analisti iyi bir nesne olarak yeterince içe yansıtamaz. Yorumlarına inanması ve özümlemesi mümkün değildir. Gerçek iknada daha az hasetli hastalarda alınan armağan için şükran duymakta vardır. Hasetli hasta verilen yardımı değersizleştirdiği için suçlulukta duyabilir.

Analitik malzeme ile hastanın bebekliğinde anne memesine beslediği duyguları kurgulamak mümkündür. Bebek çeşitli nedenlerden(sütün çok ya da az gelmesi) memeye küsebilir, meme yerine parmağını emer. Bazı bebekler bu durumu aşar bazıları aşamaz. Son yıllarda bebeklerin beslenmesinde katı saat uygulaması terk edilip daha esnek davranılıyor, bu olumlu bir gelişme olsa da bebeğin yaşadığı güçlükleri tamamen ortadan kaldıracağı sanılmamalıdr. Çünkü annenin bebekteki yıkıcı itkileri ve zulmedilme kaygısını yok etmesi imkansızdır.

 Annenin bebeğin her ağlamasında meme vermesi de uygun değildir. Çocuğun yeterince ağlamasına izin verilmemesi de yetişkinlikte problem çıkartır; kaygı ve gücenmeleri ifade edemez. Bebeğin arzularını tam anlamıyla karşılamak imkansızdır. Bebekte hiçbir çatışmanın olmaması halinde kişilik gelişimi imkanından yoksun bırakır. Çünkü yatışma yaratıcılığın en temel ögelerindendir. Öfke ile bağıran bazı bebekler beslenmeye başlayınca yatışırlar, yüzlerine mutlu bir ifade gelir. Bu iyi nesnelerini geçici olarak yitirdikleri ama sonra yeniden kazandıkları anlamına gelir.

Anne memesiyle ilişki, gelişim süreci içinde insanlara, değerlere ve davalara bağlılığın temelini oluşturur ve başlangıçta ilksel nesneye duyulan sevginin bir bölümü böylece özümsenir. Sevgi yetisinin çok önemli bir türevi de şükran duygusudur. Bu duygu iyi nesneyle ilişkinin gelişmesinde vazgeçilmez bir etkendir. Ve aynı zamanda kişinin hem başkalarındaki hem de kendisindeki iyiliği görmesini sağlar. Şükranın kökeni bebekliğin ilk evrelerinde yatar. Bu dönemde bebek için tek nesne annedir. Bu erken bağ daha sonraki bütün sevgi ve aşk ilişkilerinin de temelidir. Freud bu konuyla ilgili şöyle bir yaklaşımda bulunmuştur; bebeğin süt emmekten duyduğu mutluluğun cinsel doyumun ilk örneği olduğunu söylemiştir. Klein’e göre bu yaşantılar sadece cinsel doyumun değil bütün mutluluklarında temelini oluşturur ve bir başka insanla bütünleşme duygusunu mümkün kılar. Meme ile ilk ilişkiden tama olarak zevk alma yeteneği çeşitli kaynaklardan alınacak başka zevklerinde temelini oluşturur. Memedeyken yaşanan. Eksiksiz doyum ve memnunluk, bebeğin anneden eşsiz bir armağan aldığını ve onu korumak istediğini gösterir. Şükranın temeli de budur. Şükran iyi figürlere duyulan güvenle ilişkilidir.

Şükranla cömertlik arasında sıkı bir bağ vardır. İyi nesnenin özümsenişinin sonucu olan iç zenginlik bireye bu nesnenin armağanlarını başkalarıyla paylaşma imkanı verir. Güçlü haset şükran duygusunun gelişmesini engeller. Hüsran ve mutsuz deneyimler, her bireyin yaşamında belli ölçülerde haset ve nefretin gelişmesine yol açar, ama bu duyguların şiddeti ve kişilerin bunlarla baş etme yolları çok farklıdır.

Bebek, ilk birkaç ay boyunca iyi nesneyi kötü nesneden ayırmaya ağırlık verir, böylece çok temel bir anlamda iyi nesneyi korumuş ve sürdürmüş olur. Bu ilksel ayırıma ancak yeterli sevme yetisiyle görece güçlü bir ben varsa ulaşır. Yazarın buradaki önermesi şudur; sevme yetisi hem bütünleştirici eğilimlere hem de sevilen ve nefret edilen nesneler arasındaki başarılı ilksel bölünmeye yardım eder. Bütünleşme, benin çekirdeğini oluşturan sağlam ve köklü bir nesneye dayanır; öyleyse belli bir bölme işlemi de sonraki bütünleşme açısından zorunludur, çünkü iyi nesneyi koruyan ve sonradan bene nesneni şkş yönü arasında bir sentez kurma imkanın veren şey bu ilk bölme işlemidir. Yıkıcı itkilerin ifadesi olan aşırı haset işte iyi memeyle kötü meme arasındaki bu ilk bölme süresine müdahale eder ve bunun sonucunda iyi nesnenin kurulması tüm olarak gerçekleşmez.

Böylece ,  gelişmiş ve bütünleşmiş bir yetişkin kişiliğin temelleri de atılamamış olur.Çünkü ilerde iyi ile kötü arasında bir ayırım yapmak gerektiğinde hep zorluklarla karşılaşılacaktır.Gelişmedeki bu aksamalar aşırı hasetten kaynaklandığı ölçüde,bu erken evrelerde paranoid ve şizoid mekanizmalarda işliyor demektir ki bu da benim hipotezime göre şizofrenin temelini oluşturur.

Eğer iyi nesne yeterince derine kök salmışsa bölme işleminin niteliği çok farklı olacak; nefretin sevgiyle yumuşatıldığı görülür. Beni güçlendirir.

Sevme yeteneği güçlü bebeklerin idealleştirme ihtiyacı daha azdır. Aşırı idealleştirme, zulmedilme kaygısının asıl etken olduğunu gösterir. Yazarın çocuklarla yaptığı çalışmalardan elde ettiği sonuç; aşırı idealleştirme, zulmedilme kaygısının uzantısıdır. Bazı insanlar aşırı hasetten kaynaklanan iyi nesneninkinden çok daha zayıftır. Çünkü kaynağında zulmedilme kaygısının payı vardır.

Bazı insanlar aşırı hasetten kaynaklanan iyi nesne edinme yetersizlikleriyle başa çıkmak için nesneyi idealleştirme yoluna saparlar. Bu çok kırılgandır iyi nesneye duyulan haset, idealleştirilmiş nesneye de yönelir. İlksel iyi nesneyi güvenli bir biçimde kuramamış olan kişilerin aşk ve arkadaşlıklarında sürekli bir idealleştirme ihtiyacı görülür.

Aşırı hasetin sonuçlarından biri de erken başlayan suçluluk duygusudur. Suçluluk duyulduğu anda analist zulmedici bir figür haline gelir ve ona çeşitli suçlamalar yöneltilir. Böyle vakalarda, hastanın bebeklik çağında yaşadığı her suçlulukla da aynı anda zulmedilme duygusuna kapıldığını ve bu durumun savunmalarını harekete geçirdiğini öğreniriz. Bu savunmalar daha sonra analiste yöneltilen yansıtmalar ve tüm güçlü yadsımalar biçiminde ortaya çıkar.

Nefretin sevgiyle yumuşatılması, nesnenin bebeğin zihnindeki durumunu da düzeltir. Kıskançlığın gelişmesi ile anne memesine duyulan haset arasında dolaysız bir bağlantı vardır.Kıskançlık baba karşısında duyulan kuşku ve rekabet duygusuna dayalıdır.Baba,anneyi ve annenin göğsünü alıp kaçırdığı için suçlanmaktadır.Bu rekabet Oidipus kompleksinin düz ve ters biçimlerinin ilk evrelerini belirler.Kıskançlık Oidipal durumun ayrılmaz bir öğesidir ve her zaman nefret ve öldürme isteğiyle birlikte gelişir.

Freud’un kadınlardaki penis haseti ve bunun saldırgan itkilerle ilişkisi üzerine gözlemleri, hasetin anlaşılması yönünde çok temel bir adımdı .Penis haseti ve hadım etme isteği çok şiddetli olduğunda,haset duyulan nesne tahrip edilecek ve erkek de penisten yoksun bırakılacaktır.

Kız çocuğunun annesiyle ilişkisinin daha sonra erkeklerle ilişkileri açısından ne kadar önemli olduğunu göstermiştir. Anne memesine duyulan hasetin baba penisine aktarılması, kız çocukta eşcinsel bir eğilimin güçlenmesiyle sonuçlanabilir. Anneyle hasetli ilişki aynı zamanda çok şiddetli bir Oidipus rekabetinde ortaya koyar kendisini. Bu rekabetin asıl nedeni babaya duyulan sevgi değil annenin babaya ve penisine sahip olmasıdır. Baba, annenin bir eklentisine dönüşmüştür, anneyi ondan yoksun bırakmak ister.

Daha sonra erkeklerle ilişkisinde yaşadığı her başarı, bir başka kadına karşı kazandığı zafer olur. Görünür bir rakip olmadığında bile geçerlidir bu(kaynana-gelin çatışmaları)Erkeklerde anne göğsüne duyulan haset çok önemli bir etkendir. Eğer güçlüyse ve bu yüzden oral doyum zayıflamışsa, nefret ve kaygılar vajinaya aktarılır. İlkin göğüsle sonra da vajinayla olan rahatsız ilişkinin farklı sonuçları vardır. Genital iktidarın zayıflaması, cinsel ilişki düşkünlüğü ve eşcinsellik bunlardan bazıları

Memeye duyulan aşırı haset bütün kadınca özelliklere de yönelme eğilimindedir, özellikle de çocuk doğurma yetisine. Eğer gelişim başarılı olursa, erkek bu doyurulmamış kadınsı istekleri karısıyla ya da sevgilisiyle iyi bir ilişki kurarak ve onun kendisine vereceği çocukların babası olarak telafi edebilir.”iyi” meme yaşam içgüdüsünün temsilcisidir ve aynı zamanda yaratıcılığın ilk belirtisidir.

Haset ağır bir mutsuzluk kaynağıdır. Sakin ve doygun ruh hallerinin temelinde göreli bir hareketsizlik yatıyordur. Yatışmış, dingin bir tavır, geçmişin hazlarına şükran duyulmasını ve bugünün verebileceklerinden zevk alınmasını içerir.

Hasete karşı savunma çoğu zaman nesnenin değersizleştirilmesi biçimini alır. Değersizleştirilen nesne, haset duyulacak bir nesne olmaktan da çıkar. Bu yöntem kısa sürede idealleştirilmiş nesneye de uygulanır. Değersizleştirilir ve böylece artık idealleştirilmiş nesneye de uygulanır. Değersizleştirilir ve böylece artık idealleştirilmiş nesneye de uygulanır. Değersizleştirilir ve böylece artık idealleştirilmesi de imkansızlaşır.

Onarım yapma isteği ve haset duyulan nesneye yardım etme ihtiyacı hasete karşı koyma yolunda önemli araçlardır. Yıkıcı itkilere karşı koymak amacıyla sevgi duygularının seferber edilmesi demektir. Kafa karışıklığı durumlarının kökenlerini ev ağır vakalarda bile, bebekliğin ilk dönemlerinde iyi ve kötü ilksel nesne arasında yeterince ayrım yapamamış olmalarında aramalıyız. Kafa karışıklığı durumları, bir noktaya kadar normaldir. Yıkıcı ve bütünleştirici eğilimler arasındaki yoğun çatışma, herkeste böyle kafa karışıklıklarının belirmesine yol açabilir.

Bebeğin anneden beklediği sadece bütün maddi ihtiyaçlarını gidermesi değildir, kaygıya kapıldığı her durumda sevgi gösterilene de ihtiyaç duyar. Analitik durumda da hastanın bilinçli amacı analizden geçmek olsa bile, analistten sevgi ve takdir görme ve böylece kendine duyduğu güveni tazeleme ihtiyacından da bir türlü tam vazgeçemiyordur.

Gelişimi başlangıçtan itibaren etkileyen başka bir etkende bebeklerin yaşadığı dışsal deneyimlerdeki farklılıklardır. Bebeğin ilk kaygılarını bir dereceye kadar bu etken açıklar. Zor bir doğum geçiren ve tatminkar olmayan bir beslenme yaşayan bebeklerde bu kaygılar özellikle güçlü olacaktır. Yinede bu dışsal deneyimlerin etkisi, doğuştan gelen yıkıcı itkilerin ve bunun sonucu olan paranoid kaygıların bünyesel gücüyle orantılıdır. Öyle belirgin olumsuz deneyimler yaşamadıkları halde beslenme ve uyuma güçlüğü çeken ok sayıda bebek vardır; bu bebeklerde, dışsal koşulların yeterli bir açıklama sunamadığı yoğun kaygı belirtilerini fark etmemek imkansızdır. Bazı bebeklerin de büyük yoksunluklara ve olumsuz koşullara maruz kaldığı ama yinede aşırı kaygı geliştirmedikleri bilinir ki, bu da onlarda paranoid ve hasetli özelliklerin baskın olmadığını gösterir.

Besleyici memeye duyulan hasetin ilksel nesneye yöneltilen saldırı şiddetlendiren bir etken olduğu düşüncesi yıllardır analizlerde yer almıştır. Psikanalizin nihai amacı hastanın kişiliğinin bütünleşmesidir. Hastalar, başka insanlara karşı duyguları haset ve kıskançlık duygularını, rekabetçi tavırlarını hatta başkalarının yeteneklerine zarar verme isteklerini anlayabilir ve kabullenebilirler ama benlik içindeki bölünmelenin azalması, ancak analistin bu düşmanca duyguları aktarım durumu içinde analiz etme azmini göstermesi ve böylece hastanın bu duyguları en eski ilişkilerindeki haliyle yeniden yaşamasını sağlamasıyla mümkün olur.

Eğer bebek gerçekten çok olumsuz koşullara maruz kalmışsa, iyi nesnenin sonrada geriye dönük bir biçimde kurulması erken dönemin kötü deneyimlerini silmek için yeterli olmayacaktır. Yinede,  analistin bir iyi nesne olarak içe yansıtılması, eğer idealleştirmeye dayalı değilse, geçmişte eksikliği hissedilen bir içsel iyi nesnenin oluşmasını sağlayabilir. Ayrıca yansıtmaların hafiflemesi ve böylece hoşgörü artarken küskünlük ve hıncın azalması da, geçmişin gerçek yaşantıları ne kadar olumsuz olursa olsun hastanın orada bazı tatlı anılar ve özellikler bulmasına yardım edecektir. Bunu sağlamanın yolu en eski nesne ilişkilerine götüren olumlu olumsuz aktarımın analizidir. Bütün bunları mümkün kılan etken, analizle sağlanan bütünleşmenin başlangıçta zayıf olan beni güçlendirmiş olmasıdır. Psikotiklerin psikanalizi de aynı doğrultuda sürdürülebilir.

"Duyulmayan Anlam Çığlığı" Wictor Frankl Hazırlayan: Betül ŞANLI

VICTOR E. FRANKL, ANLAM ARAYISI VE DUYULMAYAN ANLAM CIGLIGI

Postmodern çağın bir yarası olan anlam arayışı insanın varoluşundan beri beynindeki cevap bulmayı hedeflediği temel sorulardandır.   Bakıldığında anlam arayışı yaşama duygusuna dair önemli bir sebep olurken, aynı zamanda o anlam doğrultusunda ölüm bile anlam kazanabilir.  Vıctor E. Frankl duyulmayan anlam çığlığı kitabında insanın anlam arayışını ele almış ve uyguladığı logoterapi yöntemiyle insanın icinde bulunan anlam boşluğuna, terapi yöntemiyle de değinilebileceğine, çözüm bulunabileceğine dair inancımızı kuvvetlendirmiştir.

            Victor E. Frankl kendisini psikanalist değil bir psikoterapist olarak adlandırır. Yaşamında edindiği tecrübeler ve hayata sorduğu sorular onu logoterapiyi bulmaya itmiştir.  26 Mart 1905’te Viyana da Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Frankl hayati boyunca acı tecrübelerle karşılaşmıştır.  Yaşadığı acı olaylar onu anlam arayışına itmiş gibi gözükse de aslında Frankl dört yaşlarında bile anlam arayışına cevap bulmaya çalışmıştır. Dört yaşları sırasında bir akşam uyumak üzereyken herkes gibi bir gün kendisinin de öleceği fikriyle ansızın irkildiğinden bahseder. Yaşadığı bu tecrübe O'nda ölüm korkusundan çok, hayatın anlamının bunca yaşananlarla birlikte ölümle yok olup olmayacağı sorusunu gündeme getirmiş ve bu nedenle büyük bir endişeye yol açmıştır.(Bahadir A., 2000). Ve onu etkileyen iki olay Franklin hayattaki anlam arayasini kuvvetlendirmiştir. Hayat  Bilgisi dersinde hocası, hayatın bir oksidasyondan, bir yanma mekanizmasından ibaret olduğunu dile getirdiğinde Frankl, ayağa fırlar ve “eğer hayat anlattığınızdan başka bir şey değilse, o zaman bütün bu yaşadıklarımızın ne anlamı var?!” sözüyle hayatın anlamıyla ilgili endişesini ortaya koyar. Diğer bir olay ise, günün birinde intihar eden öğrenci arkadaşının elinde açık vaziyette Neitsche'ye ait bir kitabın bulunmasıdır, Frankl'de dünya görüşü ile hayatın oluşumu arasında varoluşsal bir bağın olması gerektiği düşüncesini doğurur. Franklin daha sonraki hayatına baktığımızda yaklaşık 3 yıl boyunca zamanın Almanyasi’nda Nazi kamplarında ölümü bekleyerek üç yılını geçirmesiyle, anlam arayışının önemini netleştirmiştir.  1943 yılında diğer pek çok Viyanalı Yahudi gibi Frankl, karisi, babası ve kardeşi ile birlikte Nazi SS subaylarınca tutuklanarak ölüm kampları olarak adlandırılan Auschwitz ve Dachau toplama kamplarına nakledilmişlerdir.  Her an gaz odalarına gönderilme korkusuyla 3 yılını geçiren Frankl 1946 da hürriyetine kavuşmuştur.  Fakat ailesini, kizkardesi hariç gaz odalarında ölüme bırakmıştır.  Frankl, duyulmayan anlam çığlığı kitabında, toplama kampındaki anılarını anlatırken; “Auschwitz ve Dachau toplama kamplarında geçirdiğim 3 yılda aldığım ders şudur; diğer şeyleri eşit kabul edersek, kamplarda yasam şansı (ayakta kalma) en yüksek olanlar, geleceğe (onları gelecekte bekleyen bir göreve, bir insana, gelecekte olanlar tarafından gerçekleştirilecek bir anlama) yönelik olanlardı.”  diyerek, insanin hayatındaki anlamı bulmasının kişiyi hayatta tuttuğunu, hayata bağladığını dile getirmiştir. Yine ,yazar, duyulmayan anlam çığlığı kitabında Auschwitz kampına gönderilecek olan 1000 genç insanin öleceklerini bile bile Getto kütüphanesini yağmalayıp bu 1000 gençten her birisinin sevdiği beğendiği sairin, romancının veya bilimcinin kitaplarından birkaçını yanına alması, hayatin sadece Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde olduğu gibi yemek yemenin yada güvenli bir ortamın insanin anlam isteğinin önüne geçemeyeceği görüşünü bizlere sunmaktadır ve yazar Bertold Brecht’in söylediği “ yiyecek önce gelir, ahlak ondan sonra” sözüne anti tezini ortaya koymuş ve insanin anlam bulgusunun,insani her yönden ,olum döşeğinde olsa bile tatmin edebileceğini savunmuştur.

            Duyulmayan anlam çığlığı kitabi, hayattaki anlam arayışının urunudur.  Freud insana bakarken “ kişi yaşamın anlamını veya değerini sorguladığı an, hastadır.”derken, Frankl ise insan olmanın ayırt edici özelliğinin insanin anlam arayışı olduğu belirtmiştir. Freud bunu bir nevrotik olay olarak ele alırken Frankl bunu yüceltmiş ve insanin “yasama anlamının” kişiyi yücelttiğini savunmuştur.  Logo terapinin kurucusu olan Victor E. Frankl, kitabında logoterapiyi açıklarken “anlam yoluyla terapi” açıklamasını yapar. Anlam merkezli bir terapi olan logoterapi ismini de yunanca kökenli logo (anlam) dan alır.  Logoterapinin savunduğu “anlam yoluyla terapi” yolu, “terapi yoluyla anlam” fikrini benimseyen psikoterapiyle tamamen ters görüştedir.  Geleneksel psikoterapide, anlama ulaşma, kendini gerçekleştirme, mutluluğa ulaşma gibi terimler sağlıklı bir bireyin edindiği durumlardır. Fakat logoterapiye göre bir nevroz ortadan kaldırılsa bile yerini bir boşluğa (anlam arayışına ) bırakabilir.  Bu durumda aradığı anlamı bulması kişinin acı çekmesine, özveride bulunmasına, hatta bu uğurda ölmesine dair durumu psikoterapi göz ardı etmektedir.  Kişi anlamını bulduğu zaman, nefes almasının bir anlamı vardır.  Kitapta da belirtildiği gibi birçok intihar vakası anlam arayışının bulunamamasından kaynaklı olduğudur.  Bakıldığında ekonomik durumun yüksek olduğu, insanların refah içinde yasadığı ülkelerde bile intihar oranı yüksektir ve bu durum insanin her şeye sahip olsa bile bir anlama sahip olmamasının, insani yasama dair anlamsızlıkla ölüme bıraktığını çok iyi şekilde göstermektedir.  Frankl, kitabında logoterapiyi, psikoterapi’nin temel tabiri olan “büzüşme” tabirine zıt olan,  “gerdirme” tabirini kullanmıştır. Bunu kullanmasındaki amacı, logoterapinin, psikoterapi gibi insani çok yüksek değerlendirmemek gerektiği görüşünün zıddını benimsemesidir ve Goethe’nin de sorduğu gibi insani küçümsemek daha tehlikeli değil mi? Sorusunu sorarak insanin anlam bulması sonucunda yüceleceğine dem vurmuş ve yücelen insanin yozlaşmayacağını belirtmiştir.  Duyulmayan anlam çığlığı, toplumların ve kişilerin hayattaki anlamını bulmalarına dair yardımcı olabilecek en iyi kitaplardan biridir. Yazarın yaşamı ve anlattığı gerçek olaylar kitabında, hayattaki önemli olgunun “anlam” olduğunu bir kere daha biz postmodernizmin boşluğuna düşmüş insanlara çok güzel şekilde anlatılmaktadır.

Referanslar

Bahadir, A.,2000. Psikoterapide Yeni Bir Yaklaşım: Logoterapi ve Victor Frankl. Sayi:9 cilt:9

Frankl, V.E, 2006. Duyulmayan Anlam Çığlığı. Öteki Yayınları

"Durulmayan Bir Kafa" Hazırlayan: Zeynep Şeyma YILDIRIM

Durulmayan Bir Kafa

Kitapta, Johns Hopkins Üniversitesi, Tıp Fakültesinde psikiyatri profesörü olan, aynı zamanda birçok ünvana sahip  Kay Redfield Jamison geçirdiği manik-depresif   hastalıkla olan savaşını anlatıyor.

Yazar ilk depresyonunu ergenlik çağında geçiriyor ve ilerleyen zamanlarda manik-depresif hastalığın belirtileri ortaya çıkmaya başlıyor. 28 yaşında ise ilk ciddi mani krizine giriyor.

Yazar, 16-17 yaşlarındayken diğer insanlardan daha farklı olduğunu anlamaya başlıyor. Ve lise son sınıfta da manik-depresif hastalığın ilk krizine giriyor. Mani döneminde çok neşeli, enerjik oluyor, çok az uyuyor, çok ve hızlı konuşuyor, çok üretici oluyor; oyunlar, şiirler yazıyor, geleceğe yönelik planlar yapıyor. Kendisinin bazı kutsal görevler için seçilmiş insan olduğunu düşünüyor. Hayattan çok zevk alıyor ve aynı zamanda umut dolu.

 Ama depresif dönem bunun tam tersi. Hasta, dikkatini bir şeye yoğunlaştıramıyor, hiçbir şeyi ilginç ya da eğlenceli bulmuyor ve ölümden çok korkuyor. Ölüm fikri aklına sık sık geldiği için hayat ona anlamsız geliyor. Kişinin canı hiçbir şey yapmak istemiyor. Yoğun bir kararsızlı görülüyor. Kişi insanlardan kaçıyor, çok çabuk yoruluyor ve bir çöküş yaşıyor.

   Kay Redfield Jamison, bir şeylerin ters gittiğinin farkına varıyor. Ama bu değişken duygu durumlarının tıbbi bir rahatsızlık olduğunu düşünmüyor. Ciddi bir şeyler olduğunu fark ettiği  zaman da tıp fakültesinde okuduğu ve aynı zamanda psikoloji doktorası yaptığı halde ilaç kullanmayı ya da tedavi olmayı reddediyor. Bu da onun iyileşme sürecini uzatıyor. Hastalık süresinde kişi bir anda kişiliğine uymayan kararlar veriyor. Çok fazla para harcıyor, hatta hırsızlık yapıyor.

 Tedaviyi kabul edip lityuma başladığı zaman durumu daha iyi oluyor.  Ama bu sefer de mani döneminde hiç düşünmeden yaptığı işlerin bedelini ödediği için zor durumda kalıyor. Yüksek meblağlarda borcu olduğunu fark ediyor, kredi kartları iptal ediliyor ve yaptıklarından çok utanıyor. Bütün bunlar da depresyona girmek için nesnel sebepleri oluşturuyor. Ayıca yazar, doktor olduğu için hastaları tedavi etmeye alışık, tedavi edilmeye değil. Masanın arkasında değil de önünde oturmak ona acı veriyor, onu utandırıyor.

  Yazar en sonunda lityum tedavisini kabul ediyor, ama bu da çeşitli zihinsel fonksiyonlarını kötü etkiliyor. Fakat bu etkiler zamanla azalıyor.

Depresyon evrelerinde  intihar etmeyi bile düşünüyor. Ama onu da başaramıyor. Bu dönemlerinde aile ve iş çevresi ona yardımcı oluyor. Ona destek veriyor ve onu tedavi konusunda cesaretlendiriyorlar.

   Son söz olarak yazar kendisine, seçme şansı olsaydı manik-depresif hastalığı seçip seçmeyeceğini soruyor ve cevaplıyor: lityum tedavisi işe yaramasa istemeyeceğini ama her şeye rağmen bu hastalığın onun hayatına çok şey kattığını anlatıyor.   

Kitap, manik-depresif hastalığı hem hasta hem de bizzat doktor olan birinin ağzından anlattığı için diğer psikoloji ve psikiyatri kitaplarından farklı. Ve bence daha da başarılı.